یادداشت فیلم

یکی از روزهای آخر آبان ۸۷ زنگ تلفن به صدا در آمد. آن سوی خط صدایی نا آشنا اما بسیار غبراق خودش را معرفی می کند : من عبدالرحیم جعفری هستم . این اسم برایم بسیار آشنا بود اما پیش از آنکه به یاد بیاورم ادامه می دهد که می خواهد فیلم مستندی از زندگی اش ساخته شود. در همان مکالمه‌ی کوتاه درباره خودش و انتشارات امیر کبیر می گوید. آدرس می‌گیرد تا دو جلد کتاب خاطراتش – در جستجوی صبح  – را به دفتر کارم بفرستد. مکالمه تمام می شود. گوشی را که می‌گذارم در ذهنم طوفانی از آدم‌ها، کتاب‌ها و اتفاق‌ها برای ایده‌های اولیه فیلم شکل گرفته است.

  چند ساعت بعد دو جلد کتاب در جستجوی صبح  روی میزم قرار دارد. روی آستر بدرقه جلد اول از روی لطف و محبت ـ همان لطف و محبتش که سالیان سال با من است ـ برایم چیزی نوشته و تاریخ زده بیست و هشتم آبان هزار و سیصد و هشتاد و هفت. آن روز دقیقا سالگرد تاسیس انتشارات امیرکبیر بود، پنجاه و نه ساله گی‌اش .

 عبدالرحیم جعفری در تقاطع مکان و زمانی سرنوشت ساز در سال های آخر پادشاهی قاجارها در تهران متولد می شود. او مانند همه‌ی ساکنین این شهر بیش از هر نقطه دیگری در معرض رخدادهای سیاسی و اجتماعی آن روزگار بود و هنوز چشم باز نکرده که حکومت رضا‌خان پا می‌گیرد .

   تقی جعفری کودکی‌اش با کار آغاز می شود. او فرزند خانواده‌ای تنگدست است. هنوز به بلوغ نرسیده که دوران کارگری‌اش در چاپخانه آغاز می‌شود. این سال‌ها همزمان‌ست با روزگاری که تجدد و تجدد خواهی با دو رویکرد متفاوت، هم به صورت حکومتی ـ فرمایشی از بالا و هم به شکل مطالبات اجتماعی حاصل دوران پسامشروطه از طبقات پایین و میانی جامعه‌ی ایران گسترده تر می شود و در دوران پس از شهریور بیست شکل سیاسی ـ اجتماعی و عدالت خواهانه ای به خود می گیرد. در این میان، نسل عبدالرحیم جعفری خواسته یا ناخواسته به اصلی‌ترین نمایندگان این جریان نو اندیش تبدیل می‌شوند و در دهه های بعد نقش مؤثری در جامعه ی ایران ایفا می کنند.

   بخش مهمی از کمال جویی و خیزهای ذهنی و رفتاری عبدالرحیم جعفری و عزم  او در تاسیس و مدیریت مؤسسه انتشارات امیر کبیر ناشی از همین رخداد هاست . این فرهنگ و دیدگاه از همان ابتدای تاسیس انتشارات امیر‌کبیر مهم‌ترین دلیل پیشرفت کاری به شمار می‌آید.

   عبدالرحیم جعفری به طور غریزی همیشه به دنبال نقطه‌ی رهایی بود. ضرورت های جامعه‌اش را دریافته و به همین علت به دنبال گشایش بود. تلاش او نه فقط به عنوان یک ناشر بسیار پر کار بلکه به عنوان یک پیشرو اجتماعی در جهت آن بود که به صاحبان آثار و نو‌آمده‌گان اعم از نویسنده، شاعر، مترجم، هنرمند و حتی ویراستارانش میدان دهد تا آثار مکتوب تازه و متفاوتی خلق شود. این نوع مدیریت در انتشارات امیر کبیر از یک سو و بسترهای فرهنگی و اجتماعی دهه های چهل و پنجاه ایران از سوی دیگر موسسه انتشارات امیر کبیر را در جایگاهی فراتر از یک بنگاه تولید و نشر کتاب قرار داد. انتشارات امیر کبیر بیشتر از آنکه تنها نام یک موسسه ی موفق نشر کتاب شود، نام یک جریان فرهنگی با دامنه ها و وسعت سطح زیاد شد. جریانی فرهنگی که ابزارش کتاب بود و در حوزه های دانش و آگاهی جامعه ی ایران تاثیری عمیق داشت . بسیاری معتقدند که بخشی از تحولات اجتماعی اخیر ایران در حوزه نشر مرهون روشنگری های جریان فرهنگی امیر کبیر می باشد. جریانی که تاثیر گرفته از بطن جامعه ی معاصر ایران بوده است .

مهرداد شیخان

مرداد ۱۳۹۵